ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਹੈਂ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਜੋ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਸਮਝ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਖੀ ਹਾਂ; ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਮਨ, ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਮੇਰੀ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੱਡਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੱਡਾਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਘਣੀ ਕਰੰਜਾ ਦੀ ਝਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਦਾ ਰਸ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨਾਂ ਨੇ ਕਰੰਜਾ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੇਲਾ ਬਾਗ ਹੈ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਠੰਡੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਸਮਝ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਸਮਝ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਡੂੰਘੀ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਕਰੰਜਾ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਥੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਕੋਖ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜੋ ਪੁਣੀਤ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਖਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਤੇ ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੰਦੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਨ ਜੋ ਤੁਰਤ-ਤੁਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ’—ਇਹ ਹਾਥ-ਪੈਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਦਮੀ ਰੋਣ, ਚੀਖਣ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਮਨ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਹਥ-ਪੈਰ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਹਾਏ, ਇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?’ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਮਨ ਹਥ-ਪੈਰ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਸਤ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਵਿਵੇਕ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਨੰਦ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਥ-ਪੈਰ ਮਖੌਲ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਵੇਖੇ, ਓਹੀ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਮੂੜਤਾ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ, ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਮਖੌਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਹਥ-ਪੈਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਵੇਕ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਦ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹੱਸ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਧੀ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਹਥ-ਪੈਰ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਮਨ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਰਾਮ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਥਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਵਰਣਨਾ, ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੱਜਦਾ ਹੈ; ਦੇਖੋ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਗਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਦੁੱਖ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਭਾਰੀ ਤੰਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਬੰਧਨ ਆਪ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਬੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਲਾਕ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਣਜਾਣ ਕਿ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੀ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।