ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਗਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ—ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!” ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਸਭ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ; ਹੋਰ ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਅਣਊਂਦੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੀ ਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਕੁਝ ਗਾੜ੍ਹ ਕਰਾਂਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਬਸ ਵਿਅਰਥ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਜੰਗਲ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਕਲ ਦੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਤਰੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ, ਗਾੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ’ਤੇ ਰਾਮਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਹ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਖੋਖਲੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਸਮਝੋ—ਇਹ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਂਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਹੇ ਰਘਵ, ਮੈਂ ਉਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਮਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮਨ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਨ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ—ਵਿਵੇਕ—ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਵਕਾਰਦੇ; ਮੇਰੀ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਨੇਰੀ ਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ, ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਪਟਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਨਰਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਾਂਜਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹ ਝਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਸੁਖ ਦਾ ਸਵਾਦ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਕਰਾਂਜਾ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਲੇ ਦੀ ਝਾੜੀ, ਚਾਂਦਨੀ ਦੀ ਠੰਡੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਵੀ ਕੇਲੇ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੂਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ, ਹੇ ਰਘਵ, ਜੋ ਡੂੰਘੀ, ਹਨੇਰੀ ਪਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਠੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜ, ਜੋ ਕਰਾਂਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਉੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ—ਵਿਵੇਕ—ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ ਖੋ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ,” ਇਹ ਰੋਣਾ ਮਨ ਦੀ ਵਿਰਾਗੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੋਣ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ, ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਸੂ ਵਹਾਉਣ—ਹੇ ਰਘਵ—ਮਨ ਦੇ ਵਿਰਾਗੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਦ ਮਨ ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਹਾਏ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?” ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਦ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਾਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਮਦਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਚੱਕਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਨੰਦ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਗਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਵੇਖੇ, ਧੋਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਭਟਕਾਵਾ ਕਰ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਮਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਕੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਅੰਗਾਂ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਅੰਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।