ਮੈਂ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਦੌੜਿਆ; ਮੁੜ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ, ਠੰਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਖੀ। ਹਲਕਾ ਹੱਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਤਦ, ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ, ਉਹ ਰੋਇਆ ਤੇ ਹੱਸਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ-ਪੰਗ ਥੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਦਿਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਓਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਭੱਜਦੇ-ਭੱਜਦੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ, ਤਕਿ ਉਹ ਚਲਾਕ ਮਨੁੱਖ, ਕੂਏ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਚਲਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਓਹੀ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਓਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਹ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ—ਹਾ, ਦੁਸ਼ਟ, ਮਲੇਛ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ, ਜਦ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ; ਹੋਰ, ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਉੱਠੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੋਦੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਏ। ਕੁਝ, ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਇਥੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਸਮਝੀ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖਤਰੇ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹਨ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਕੇਵਲ ਉਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮਲਿੰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਥੇ ਕੌਣ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?" ਜਵਾਬ ਆਇਆ, "ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਘੁਨਾਥ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੰਗਲ, ਸਿਰਫ਼ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਓਹੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਉਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਾਂ; ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਹੇ ਰਘਵ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਥਮ ਗਏ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਮਨ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ—ਵਿਵੇਕ—ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਮੇਰੇ ਇਨਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨਰਕਾਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।" "ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ, ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੋਦੇ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਚੰਨ ਦੀ ਠੰਡੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਵੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨ, ਹੇ ਰਘਵ, ਡੂੰਘੀ, ਹਨੇਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਏ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਉਥੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਜਣਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਣਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਕੁਝ, ਪੁੰਨਤਮ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਖਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ—ਵਿਕਾਰ—ਵਜੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ, ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ ਖੋ ਬੈਠੇ।" "ਜੋ ਮਨ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—'ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈ'—ਇਹ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਰੋਣਾ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੰਝੂ, ਹੇ ਰਘਵ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਲਗੜ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ, ਉੱਠਦੇ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।