ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁਆਂ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਕੁਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੇਲੇਆਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਅਜੀਬ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਗਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?” ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਛਾਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਟ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਟਕਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੁਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਭੱਜ ਪੈਂਦਾ। ਕਦੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੇਖੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰੋਣ ਤੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਕੁਏਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਚਲਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ, “ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਹਾਏ, ਦੁਸਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!” ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਜਦ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਾਂਤਿ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ; ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦੇ ਮੱਤਲਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉਠਦੇ; ਕੁਝ ਕੇਲੇਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੁਝ ਕਰੰਜ ਦੇ ਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਬੱਸ ਵਿਅਰਥ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਾਮ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਸਮਝ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਉਥੇ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਥੇ ਉਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ ਤੇ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?” ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੀ, ਜੋ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਂਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਨ ਅਰਾਮ ਪਾ ਗਏ ਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਮਨ ਮੈਨੂੰ, ਯਾਨੀ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ, ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੱਡਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਨਰਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਘਣੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਮਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ।