ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਡਰਾਉਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮੀਲਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਪਲਾਇਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚੀਲਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਥੱਕਿਆ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਆਖਰ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਹਨੇਰੀ, ਅੰਨ੍ਹੀ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਟਿਟੀਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੀ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਗਏ। ਕੂਏਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਕੇਲੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਕੂਏਂ, ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਰਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜਗਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਤਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਖੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚੀਲਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰੋਣਾ ਰੁਕ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਰੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਹੱਸਣ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਆਈ, ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹ, ਫਿਰ ਛਾਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਪੇਟ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਰੀ ਭਟਕਣ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਰਣ ਲੱਗਾ; ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਉੱਠ ਕੇ ਦੌੜਦਾ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗਦਾ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਹ ਚਿੱਟਾ, ਠੰਢਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਚਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੱਸ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਇਆ ਤੇ ਹੱਸਿਆ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਰਣ ਲੱਗਾ; ਇਕੱਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਭੱਜਦਿਆਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਚਲਾਕ ਮਨੁੱਖ, ਕੂਏਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਰਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਚਾਲ, ਉਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਮੈਂ ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ, ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹੇ ਕੰਵਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, "ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਹੇ ਬੁਰਾ, ਪਾਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਸਭ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਕੁਝ, ਜਦ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਆ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ; ਹੋਰ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਕਦੇ ਉੱਠੇ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਕੁਝ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ, ਬੇਮਕਸਦ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਸਮਝੀ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਥੇ ਉਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?