ਰਾਮ ਜੀ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਅਦਵੈਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਕਾਸ਼, ਮਨ-ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ, ਸਾਰੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਭਰਮ-ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਗਿਆਨੀ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਿਥੇ ਵੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵੱਡਾ, ਸੁੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਇਕ ਕੋਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਥੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਲੱਕੜੀਆਂ ਫੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਮਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਸ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਇधर-ਉਧਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਇਕ ਵੱਡੇ, ਹਨੇਰੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੁਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਕਰੰਜ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਿੱਲਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ। ਕੁਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸੋਹਣੇ, ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗੇ ਠੰਢੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੋਂ ਵੀ ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਕੁਆਂ, ਕੁਆਂ ਤੋਂ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਇੰਝ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜਗਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇੰਨਾ ਭਟਕ ਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋਏਂ?" ਉਹ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਲਈ ਬਚਿਆ, ਨਾ ਸੁੱਖ ਲਈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਰੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਚਾਂਦਨੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਫਿਰ ਛਾਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਪੇਟ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਰੀ ਭਟਕਣਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੌੜਦਾ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਭੱਜਦਾ। ਕਦੇ ਠੰਢੇ, ਸੁੱਚੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਚਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹ ਰੋਇਆ ਤੇ ਹੱਸਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਤੀਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਸੀ; ਭੱਜਦਿਆਂ-ਭੱਜਦਿਆਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ, ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਲਾਕ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਖੱਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਚਾਲ, ਉਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਉਹੀ ਭਟਕਣਾ।