ਮਹਾਨੁਭਾਵ! ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫੈਲਿਆ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਹਨ—ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਤੀਜਾ, ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਵਿਆਪਕ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼। ਜੋ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿਕਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼, ਦੋਵੇਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਜੜ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ"—ਇਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਜਾਗਰੂਕ, ਨਿਰਮਲ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਸਭ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ! ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਆਕਾਸ਼, ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿਕ, ਸਾਰੇ ਮਲੀਨ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਰੇਤ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜਗਤ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਆਪਣੀ ਜਾਦੂਈ ਚਲ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਚਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੰਧਨ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸੁੰਨ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪਰ ਡਰਾਉਣੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਨੁੱਖ ਹੈ—ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਦੇਹ ਚੌੜੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਗਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਸ ਦੂਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਭੱਜਦਾ-ਭੱਜਦਾ, ਥੱਕ ਕੇ, ਹਾਰ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂੰਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂੰਏ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਕਰੰਜ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਿਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਘਣੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂੰਏ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖੇੜ ਕੇ। ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਰੰਜ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਤੋਂ ਕੂੰਏ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਜਗਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?" ਉਸਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਸੀਸ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੱਥ, ਛਾਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਪੇਟ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਸਾਰੀ ਭਟਕਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।