ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਪ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਪਰਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਅਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਯਕ੍ਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ, ਆਪੇ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭੀੜ ਤਾਂ ਘਾਹ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੰਮਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਤਾ ਤੇ ਅਸੱਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫੈਲਿਆ ਤੇ ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ—ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਸ਼। ਇਹ ਤਿੰਨ੍ਹੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਤੇ ਵਾਯੁ, ਜਲ ਆਦਿਕਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਦੋਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਰਜ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੰਦੇਹੀ ਹੋਵੇ—'ਮੈਂ ਜੜ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ'—ਇਹੀ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗੇ ਨਹੀਂ; ਜਾਗਰੂਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਜਾਗਰੂਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਅਤੇ ਵੰਡ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤਕ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝਣ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਕਾਸ਼, ਮਨ ਆਦਿਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੇਤ ਦੇ ਤਾਪ ਤੋਂ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਹ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਨ-ਸਥਿਤੀ, ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹੀ ਚਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਵੀ ਕੋਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਚੌੜਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਮਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਸ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਦੌੜਦਿਆਂ-ਦੌੜਦਿਆਂ, ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੱਕ ਕੇ, ਲਾਚਾਰ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਹਨੇਰੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਲ੍ਹੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂ ਕੇ, ਉਹ ਕਰੰਜ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਘਣੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਿਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਘਣੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਤੋਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੂਏ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗਾ ਠੰਢਾ ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਤੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੌੜਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਠ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹੀ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।