ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਅਚੇਤਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਖਰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਮੌਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਲੇਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਅਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੇਤਨ ਚੇਤਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਭਾਵਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਤਾਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਮਨ ਜਦ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾਰ ਆਵਰਨ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਕਦੇ ਇਹ ਰਾਖਸ ਵਾਂਗ਼, ਕਦੇ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਿੰਨਰ। ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਘਾਸ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਜਾਂਚ ਲੋੜੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੁਸ਼ਟ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲੇਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫੈਲ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਗਿਆ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਹਨ: ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪਾਂਚ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਸ਼। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਂਚ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਅਚੇਤਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ," ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਗਿਆ; ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਤ੍ਯ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਤਾ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਹਨ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਮੈਂ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਕਾਸ਼, ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆਕਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਚਲ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਝ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਿਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੋਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਲੇਂਦਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੌੜਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਗਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।