ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੇ ਧੋਖੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਰੇਖਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਬਾਹਰੋਂ ਨਰਮ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੋਟ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ। ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।” ਉਹ ਹੋਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੈਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ।” ਜਿਹੜੀਆਂ ਭੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਸਥਿਰ, ਤਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਸੋਚ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ, ਉਸਦੇ ਚਰਮ ਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਦੀ ਤਿਨਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਣ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮਾਣ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਸੱਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਮਲ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਹਨ, ਗਲਤ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਦੇ ਪਰ ਫੜਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਚਤੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਧੂੜ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉੱਤਸ਼ਾਹਤਾ ਅਨੇਕਾਂ ਕਮੀਆਂ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਚੰਨ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੇਕ ਉੱਤੇ ਉੱਗੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਖਤਰਨਾਕ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਂ ਲਾਇਨ ਦੀ ਜੂੜੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ—ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪਤਝੜੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਪੰਛੀ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕੁਸਲ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਿਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਲਿੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਨਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਲਹਿ ਜਾਣ ਤੱਕ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਛਿਨ-ਭੰਗੂਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਣ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸੱਚੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ। ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ, ਦਇਆ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਉੱਤਮ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ। ਫਿਰ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸੋਭਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਾਸ ਦੀ ਕੁਠਪੁਤਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੱਡੀ-ਨਸਾਂ ਦੇ ਗੰਝਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਵਾਸ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਮੋਹ?” “ਇੱਥੇ ਵਾਲ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਲਹੂ—ਇਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਚੌੜੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨਿਕੰਮੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇ? ਜਿਹੜੇ ਅੰਗ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਰਾਸਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ, ਹਾਰ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢੱਲਾਣ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਪਿਆਰੀ ਛਾਤੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਛੋਟਾ ਗੰਢਾ।” “ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਛੜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।