ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨ ਕਿੰਨਾ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਕਰਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ auspicious ਹੋਵੇ ਜਾਂ inauspicious, ਮਨ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੋ ਕਿ 'ਮੰਦ' ਮਨ ਮੰਦ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਅਚੇਤਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮਨ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ, ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਚੇਤਨ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਮੌਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜਾਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ, ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਚੇਤਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਅਚੇਤਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ impure awareness ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਪ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ। ਕਦੇ ਇਹ ਦੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਯਕਸ਼; ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਦੇ ਕਿਨਨਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਪਿੰਡ—ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਘਾਸ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਕੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ? ਸਾਡੇ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਭਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਜੋ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਹੇ venerable one, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੋਵੇਂ ਸਵਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫੈਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ: ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਤੇ ਤੀਜਾ, ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਅਚੇਤਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਚੇਤਨ ਨਹੀਂ', ਉਹ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੈ; ਜਾਣ ਲੋ ਕਿ ਇਹੀ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ; ਜਾਗਰੂਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਮਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।