ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮੈਂ ਮਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਲਪਿਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਜੀਵੰਤ; ਇਉਂ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕ ਹੀ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੈਯਾਇਕ, ਸੰਖਿਆ, ਚਾਰਵਾਕ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੈਮੀਨੀ, ਅਰਹਤ, ਬੁੱਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ 'ਆਤਮਾ' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਆਖਿਰ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਦੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਇਹ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠੇ ਹਨ; ਹਰ ਇਕ ਵਿਚਾਰਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਵਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ—ਜੀਵ ਦੀ ਵਾਸਨਾ, ਕਰਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਣ—ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਤਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸੁਣਨ, ਛੁਹਨ, ਵੇਖਣ, ਸੂੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ ਤੋਂ, ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਲਈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਮਨ 'ਮੰਦ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਵੀ ਮੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਨਿਰਜੀਵ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਭਟਕਾਵਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ, ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਿਰਚੇਤਨ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆਦਿ, ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਨਿਰਜੀਵ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਾ ਮਕੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਰਜੀਵ ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ, ਸਦਾ-ਜਾਗਰੂਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵਾਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਲੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਢਕਣੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਪ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਪਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ। ਕਦੇ ਮਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਦੇ ਕਿੱਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਣ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਘਾਸ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਇਸ 'ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨ ਹੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਤਾਵਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਭਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।