ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਮਨ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਅਸਤੀਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਛਾ ਹੈ।" ਮਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨ ਜੜ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਫੀਕੀ ਹੋਈ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੀ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮਨ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧੁੰਦਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਸਥਿਰ, ਇਕ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿਚ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸੁਭਾਵਤਾ ਮੰਦ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਗਾਂ ਅਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ ਆਦਿਕ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਧੀਆਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸੇ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਕਲਪਿਤ ਫਰਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਤਰਕ ਲਾ ਕੇ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਜੜ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਚੇਤਨ; ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਯਿਕ, ਸਾਂਖਿਆ, ਚਾਰਵਾਕ, ਜੈਮਿਨੀ, ਅਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਨੂੰ ਉਸੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਤ ਨੂੰ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ-ਵਿਵਾਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਲਪਿਤ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਲੈਣ ਤੇ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਰਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੂਪ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਸੁੰਘਣ, ਚੱਖਣ—ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਬੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਧ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ। 'ਮੰਦ' ਮਨ ਮੰਦ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ, ਨਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅਨੇਕ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਰਮ ਹੀ ਵਿਘਟ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਜੜ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਜੜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਜੜ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਅਸਤਿਤਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆਦਿ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੜਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਜੜ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ, ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੀ ਇਹ ਲੀਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।