ਇੱਕ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ੁਧਤਾ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਅਗਿਆਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਮਲਿਨਤਾ ਮਨ ਵਿਚ ਈਮਾਨ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਨ, ਬਣਾਉਣ, ਵੇਖਣ, ਆਨੰਦ ਲੈਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ 'ਇੰਦ੍ਰੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਖੇ ਜਗਤ ਦੇ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਨਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਸਤਿਤਵ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲੀ ਤੇ ਝੂਠੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਫ਼ਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ 'ਮਾਇਆ' ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਕਰਣ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕ੍ਰਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਾਰਨ-ਅਤੇ-ਫਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀਆਂ ਮਲਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ, ਫ਼ਰਕਾਂ ਤੇ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਮਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ 'ਬੁੱਧੀ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਲਿਨ ਹੋਏ, ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ—ਇਸ ਬਾਰੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ; ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ—ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ—ਇਹ ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਸਦਾ ਇੱਕ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ 'ਮਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੂੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਲਿਨ ਹੈ, 'ਮਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਲਿਨ ਧਾਰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਲ ਤੇ ਫ਼ਰਕਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, 'ਮਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ, ਭੂਮਿਕਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਤਰਕ ਲਾ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵਰਣਨ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਈ, ਮਨ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਲਈ, ਇਹ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੌਰਵ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਯਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਮੀਨੀ, ਅਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਨੂੰ, ਆਖਿਰ, ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਥਾਪਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਕ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ, ਲੈਣ, ਤੇ ਖਾਣ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ—ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਕਰਮ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ 'ਚ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ 'ਮੂੜ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੜ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੂੜ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮਨ ਵੀ ਮੂੜ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੂੜ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ, ਇਹ ਜਗਤ, ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਕ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਲਿਨਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਮੂੜ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਮੂੜ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਚੇਤਨ ਲਈ, ਇਹ ਜਗਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਆਤਮਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ—all ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।