ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ, ਇਕ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ?" ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਮਨ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬੁੱਧੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਝੂਠੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕੰਪਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ 'ਕਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਸਮਰਨ' (ਯਾਦ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਵਾਸਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਅਨੁਭਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਜੰਮੇ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ 'ਅਗਿਆਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਆਭਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ, ਬਣਾਉਣ, ਵੇਖਣ, ਭੋਗਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ 'ਇੰਦਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਸਤਿਤਵ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ 'ਮਾਇਆ' ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਿਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਮੰਦਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਵੰਡਾਂ ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ', 'ਮਨ', 'ਚਿੱਤ' ਅਤੇ 'ਬੁੱਧੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਮਲਿਨ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਇਹ ਮਨ ਜੜ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।" ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ; ਇਹ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ—ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ।" ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ 'ਮਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਜੋ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਮੰਦ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਮਨ' ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਲਿਨ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਗਾਂ ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹੀ 'ਮਨ' ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਭੂਮਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨ ਦੇ ਇਹ ਨਾਮ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਲਪਿਤ ਫਰਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਤਰਕ ਲਾ ਕੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਵਰਨਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਜੜ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਚੇਤਨ; ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਯਿਕ, ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਹੀ ਜੈਮਿਨੀ, ਅਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਤਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਮਤ ਮਨਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਦੀ-ਵਿਵਾਦੀ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਮਤਾਂ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਸੁਣਾਈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।