ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਇਰਾਦਾ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਫਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਾਸਨਾ ਜਿੱਥੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਮਪਨ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ, ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ," ਮਨਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਰਮ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ, ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਏ? ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਾਰਨਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹਸਤਿ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ। ਜਦੋਂ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਿੱਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਪਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਕਮਪਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਤੀਜਾ 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਕਲਪਨਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਅਦੇਖੀ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਚੀਜ਼, ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਯਾਦ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਭੋਗੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜੋ ਮੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਸੰਸਕਾਰ' ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਪਛਾਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਜਨਮ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ 'ਅਗਿਆਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮਲਿਨਤਾ ਕਲਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਨਾ, ਬਣਾਉਣਾ, ਦੇਖਣਾ, ਭੋਗਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸੋਚਣਾ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ 'ਇੰਦ੍ਰੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦਿੱਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਅਸਤਿਤਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ 'ਮਾਇਆ' ਹੈ। ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਾਰਨ-ਅਤੇ-ਫਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਵੇਦਨ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਪਿਛਾਣਦੀ, ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਦ ਹੀ ਉਤਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਮਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਬੁੱਧੀ' ਵੀ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਮਲਿਨ ਹੋਏ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ," ਮਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ—ਇਸ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। "ਹੇ ਰਾਮਾ," ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ; ਫਿਕਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਣਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਮਾ," ਇਹ ਮਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਪੱਕੀ, ਇੱਕ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਅਸੰਵੇਦਨ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਫਿਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਲਿਨ ਧਾਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਗਾਂ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, "ਹੇ ਰਾਮਾ," ਉਹ ਮਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਆਤਮਾ, ਆਦਿ। ਜਿਵੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ, "ਹੇ ਰਾਮਾ," ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਭੂਮਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਅਤੇ ਚਲਾਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਪਾਈ।