ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਜੀਵ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇਪਣ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਕ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਵੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ। ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਰੂਪ ਰੂਪਾਈ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸੁਥਿਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਉਹ ਅਸਲ ਹੈ ਜੋ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹਾਂ”—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੀ ਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨ ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਥਾਂ ਉਹੀ ਬੀਜ ਵੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਉਸਦੇ ਟਾਹਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ। ਮਨ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧਿ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ ਮਰਨ, ਵਾਸਨਾ, ਅਗਿਆਨ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵ, ਬਸ ਇਕ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭਾਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ? ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੋਚ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁੱਧਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਥਿਆ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਗਾਂਠ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਤੀਜਾ “ਕਰਮ” ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਨਾ-ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਕੁਝ ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਾਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ “ਵਾਸਨਾ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ “ਅਗਿਆਨ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਮਿਥਿਆ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ, ਬਣਾਉਣ, ਵੇਖਣ, ਭੋਗਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ “ਇੰਦ੍ਰੀ” ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ “ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਤੀ ਤੋਂ ਅਨਸਤੀ, ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ “ਮਾਇਆ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ “ਕਿਰਿਆ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂੜਤਾ ਦੀ ਜਾਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ “ਜੀਵ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ “ਮਨ” ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਚਿੱਤ” ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ “ਬੁੱਧਿ” ਵੀ।