ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਂਪਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਲ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਇਕ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਵਾਸਨਾ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਨ—ਜੋ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਜੀਵ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ; ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਇਨਾ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇਪਨ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਜੀਵ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹੋਈ ਰਾਂਝੀ ਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਮੁਕਣ ਨਾਲ ਰਾਂਝੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕੰਪਨ—ਜੋ ਕਰਮ ਹੈ—ਮੁਕਣ ਨਾਲ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਰਮ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੁਕਤ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਸਦਾ ਇਕਠੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਸਦਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਕੰਪਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਮਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਕੰਪਨ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਅਜੜ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਣੈ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਮੂਲ ਹੈ ਜੋ ਅਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹਾਂ'—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਧਾਰਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਮਨ, ਕਰਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਗੁਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ। ਮਨ, ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ, ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਫਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕੰਪਨ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ। ਮਨ ਜੋ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ, ਯਤਨ, ਅਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਅਜਾਇਬੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ, ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ? ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਧਾਰਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਕੜ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਮਿਥਿਆ-ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ-ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕੰਪਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਤੀਜਾ 'ਕਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਇੱਛਿਤ ਹੈ, ਉਹ 'ਕਲਪਨਾ' ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਯਾਦ' ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਭੋਗਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਮੁਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਅਵਸ਼ੇਸ਼' ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਬੁਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਲਪਨਾ, ਯਾਦ, ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਖੇਡ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।