ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ!" ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਵਧੀਆ ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਵਾਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਜਾਗਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ, ਤੋਲ ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੋ ਲੱਗਣ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਚਲਚਲਾਉਂਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜੰਮਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਣ।" "ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਕਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ਮਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕੰਪਨ ਸ਼ਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤੇ ਤਿਲ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਜਦ ਨਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।" "ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਨ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ।" "ਜੋ ਜੀਵ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਉਠ ਕੇ ਮੁੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦਰਪਣ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇਪਣ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ, 'ਜੀਵ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀਅਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਕਾਜਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨ ਰੂਪ ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਵਿਗਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੇ ਤਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ। ਜੇ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਸਦਾ ਕੰਪਨ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਉਸ ਕੰਪਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਗੁਣ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ।" "ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਜੜ ਵਿਚਲੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ, ਸਭ-ਸਮਰਥ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ, 'ਮੈਂ ਆਤਮ-ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਹਾਂ,' ਸਦਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ।" "ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜੇ ਕਰਮ-ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਗੁਣੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਤਾਪ ਤੇ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ।" "ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਸੰਕਲਪ-ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਜਿੱਥੇ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਮਨ ਦੀ ਕੰਪਨ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ।" "ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੰਤਨ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਵਾਸਨਾ, ਅਗਿਆਨ, ਉੱਦਮ, ਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਰਮਾਦਿਕ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਗੁਹੰਢੀ ਸਮਝ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।