ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ—ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਤਬ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਤਕਰਮੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦਿਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਤਕਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਮ ਕਰਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਕਰਤਾ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ; ਫਿਰ ਜੀਵ ਤੋਂ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ। ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੁਲ? ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ‘ਮਛਲੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ’ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।" ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਭਾਗੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਚਾਰ, ਮਾਪਣ, ਗਣਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਸਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਮੁਲ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਅਸਮਾਨ, ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਮਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਤਾਂ ਮਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਕੰਪਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤੇਲ ਤੇ ਤਿਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਦੋਨੋ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲ ਗਤੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸਦੀ ਅਸਲ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ—ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ—ਅਟੱਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ; ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਨੋ ਮਨ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਆਇਨਾ ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, 'ਜੀਵ' ਨਾਂ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਬਿਨਾਂ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਛਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਕਰਮ ਦੀ ਕੰਪਨ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ, ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ, ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਕਤ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੇ ਤਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਦੋਨੋ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਪਨ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਕੰਪਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਗੁਣ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਰਾਮਾ। ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਕੰਪਨ ਦੀ ਨੈਸਰਗਿਕਤਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ ਮਹਾ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਅਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਦੋਨੋ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਸਬੰਧ ਦੀ ਗਿਆਨਵਾਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।