ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਆਤਮ-ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਮਾਸੂਮਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਲਤੀਆਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਨਰਕ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਿੱਪੜ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ, ਸੁਸਤ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਮੋਹਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਤੀਰ ਦੇ ਗਿਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਮਿੱਠੀ, ਸੁਆਦਲੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਵੀਂ, ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਫੇਨ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਂਗ—ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਂਦੀ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਰਮ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ—ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਔਖੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੱਡਾ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅੰਦਰਲੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਹਦੇ ਚੋਚਕ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਦੀ ਨਿਕੰਮੀ ਪੱਤੀ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਸ਼ਟਿ ਲਈ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਣ ਲਈ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਹੈ, ਗਲਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਨਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਦੀਆਂ ਪਰਾਂ ਨਾਲ, ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਲਹਿਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਹਵਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਤਾ ਨਾਲ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਧੂੜ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕਰਕਸ਼ ਰੇਤਾਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਪੀਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਤੇ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਕਈ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਚੰਨ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਉੱਗੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਖਤਰਨਾਕ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਨਾਮਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੂੜੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ—ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਮਾਤ ਕਿਸੇ ਅਭਾਗੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਿਰੰਜੀਵ ਰਤਨ ਸਿਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਟਿ ਲਈ ਹੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਰਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਭੂਤ ਨੱਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੜਪਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦੇਗੀ ਵਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਛਣਿਕ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਵਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਛਤਾਵੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾਉਂਦੀ, ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੀ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।