ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਕਾਲਿੰਦੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ; ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੇਣਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣਾ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸਰਯੂ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਤਸਤ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਹੁਦਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੈਮੀਸ਼, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਗਿਆ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਗਿਰੀ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ। ਮਾਨਸਾ, ਕਰਮਸਰਸ, ਉੱਤਰਮਾਨਸਾ, ਵਡਵਾ, ਮਡਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੇ, ਉਹ ਅਗਨਿ ਤੀਰਥ, ਮਹਾ ਤੀਰਥ, ਇੰਦਰਦੁਯਮਨ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਸਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ, ਗਿਰਿਜਾ ਪਤੀ ਦੇ ਚੌਂਸਠ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਡਿਆਈ ਵਾਲਾ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭੁੰਨਿਆ ਚੌਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਯੰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਘਵ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਮਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਦੋਸਤਾਂ, ਮਾਵਾਂ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਥੱਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਢਿੱਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉਠੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੇਡ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਫਿਰ ਰਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ। ਰਾਮ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਬਿਤਾਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਹੋਂਦੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰ ਤੇ ਭੈਂਸਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਫਿਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦਾ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਗਿਆ, ਰਾਮ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁੱਕਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਝੀਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਚੌੜਾ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੱਕੇ ਹੋਏ, ਖਿੜੇ, ਪਰ ਸੁੱਕੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪੀਲਾ ਪੈਂਦਾ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਉਹ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਨਿਰਵਚਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ, ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਕੋਈ ਪਾਤਰ ਹੋਵੇ। ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ ਸੁੱਕੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਏਸੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀ ਹੈ?" ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਆਖਦਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ," ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਰਾਜਾ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਰਚਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਵਾਪਸੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਹੈ।