ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਅਪਕ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਦ ਉਹੀ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ—ਮੈਰੂ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ—ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹੀ-ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਸਦੀ-ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਟੁੱਟ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਰਮ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਆਪ-ਭੁਲਾਵੇ ਦੇ; ਰਾਘਵ, ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਸਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਜਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਬ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਸੋਟਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਸੋਟਾ; ਜੀਵ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਟੇ ਤੋਂ ਬੀਜ। ਜਿਸ ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਮਛਲੀ ਦਾ ਨਿਆਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਜਾਗੇ। ਮਨ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਗਣਨਾ ਤੇ ਮਾਪਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿੱਖਦੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਣ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਦੀ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼, ਕੋਈ ਦਿਸ਼ਾ, ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਲੱਗਾ ਉੱਦਮ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਾਣ ਲਓ, ਮਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਜਿਗਿਆਸਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕੰਪਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤੇ ਤਿਲ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਜਾਣ ਲਓ, ਇਹ ਦੋ—ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ—ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਾਰ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਕਰਮ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ—ਜੋ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਮ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਹਨ; ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਹੀ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਇਨਾ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।