ਪਿਆਰੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੰਖ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸੀ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਾਗਰਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ‘ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਾਗਰਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ’। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਧਾਰਣਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ’—ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ‘ਚ, ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਜਾਪੇ। ਅਸੰਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਜੋਕੇ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਜੀਵ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਸੰਤ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਟੁੱਟ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਦਾਨਵ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਜੀਵਨ, ਅਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਿਗਲਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਵੈ-ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚਾ, ਅਥਾਹ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ—ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਹੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਜਦ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਲੇਖਤ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਟਾਹਣੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬੀਜ। ਜਿਸ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਾਸਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਵਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ (ਬਲੀ ਬਲਿਹੀਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਸ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਤਾ। ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਭਾਵਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਜਾਪਣ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਹਾੜ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਮਝੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਰਣ ਖੋਜ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਮੁਢਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਕਰਤਾ-ਕਰਮ, ਜੀਵ-ਜਨਮ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ—all are woven into the play of the One.