ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ, ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਉਸੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ, ਮਟਕੇ ਜਾਂ ਹੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਚਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਭੰਵਰੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਆਉਂਦੇ, ਜਾਂਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਫੁੱਲ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ' ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ'। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ'—ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ, ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮਧੁਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਨਾਸ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ। ਜੋ ਸੱਚਾ, ਅਟੱਲ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ—ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕ ਹੀ ਉੱਚ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਜਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਵੇਦ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ; ਜੀਵ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ। ਜਿਸ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵਤਾ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਜੋੜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁਲਾਵਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।