ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਸੀ ਮਾਰਗ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਸ-ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਰਾਜਸੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਾਹ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਸ-ਅਤਿਅੰਤ-ਤਾਮਸੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੁਲ਼-ਸ্বরੂਪ ਉਗਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਾਮਸੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਮੋ-ਰਾਜਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਮਸੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਤਾਮਸੀ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਲੱਖਾਂ ਜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹ-ਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਤਾਮਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੀਠੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭਾਵ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੰਗਣ, ਬਾਂਗੜੀਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚੇ ਚਮਕਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਿਤ ਲੜੀਆਂ ਅਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਹਮ) ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ, ਘੜੇ ਜਾਂ ਛੇਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ਕਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਲਪਿਤ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਭੰਵਰੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਉਸੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੁਝ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ, ਉਠਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਫੁੱਲ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਥੇ ਅਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ'। ਪਰ ਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ' ਜਾਂ 'ਉਪਜਿਆ ਨਹੀਂ'। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ'—ਇਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨ ਅੰਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਤੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅੰਕੂਰ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਪਜਦੀਆਂ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਦੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪੈਦਾ ਹੋਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਅਟੂਟ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਉੱਤਮ, ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਤ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।