ਰਾਮਭਦਰ ਜੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਬੇਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ। ਹੁਣ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਕੁਝ ਉੱਚ, ਕੁਝ ਨੀਵੇਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰਲੇ। ਇਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਤਵਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਸਾਤਵਿਕ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਏ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਨੀਵੀਂ ਸਾਤਵਿਕਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦਿਗਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਅਤਿ ਤਾਮਸੀਕ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜਾ ਮੂਲ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਪਣ ਦਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ, ਉਹ ਮਧਿਆਮ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਸੀਕ ਰਸਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਉਤਪੱਤੀ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਸਾਤਵਿਕੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਰਾਜਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਤਾਮਸੀ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦਿਗਧ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਅਤਿ ਤਾਮਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਮੀ ਦੇਰੀ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ 'ਤਾਮਸੀ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਤਾਮਸ-ਸਾਤਵ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਤਾਮੋ-ਰਾਜਸ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਮਸੀਕ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਤਿ ਤਾਮਸੀਕ। ਪਰ ਜੇ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦਿਗਧ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਅਤਿ ਤਾਮਸੀਕ' ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੁਝ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹੀਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਲੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਜਾਂ ਸੁਰਾਹੀਆਂ ਵਿਚਲਾ ਅਕਾਸ਼, ਅਜਨਮੀ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲਪਿਤ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਭੰਵਰੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਰੂਪ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ, ਜਾਂਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਫੁੱਲ। ਜਦੋ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਥੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ'। ਪਰ ਜਿਥੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ'। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭਾਵ ਉਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਵਖਰੇਪਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ'—ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਖਰਾ-ਵਖਰਾ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ ਬੋਲ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਹੈ।