ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਸੁਣੋ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਾਵਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਐਸਾ ਮਨ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਥ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਟਕਾ ਕੂੰਹਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹੇ ਸੱਜਣ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਨੈਣ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਛਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਉਸੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁਖ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੀਅਾਂ ਅੱਗੀਆਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜਨ ਅਤੇ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੀ ਕੇ ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਭ੍ਰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਕਰਮ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੁੜਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਅਣਮਾਪੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੀਅਾਂ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਥੋੜੀਆਂ ਹੀ ਸੁਖਦਾਈ ਜਨਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਬੂੰਦਾਂ। ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰੀ ਲਗਾਵ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਅਸਮਤਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖ, ਭਟਕਾਵ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਤਾ, ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਕਲ੍ਹ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਮੁੜ ਉੱਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਮਭਦਰ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਤਿ-ਭੇਦ, ਉੱਚੇ, ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਮਧਯਮ, ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸੱਤਵਿਕ' ਉਤਪਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਪਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਤੀ' ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ-ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਸੱਤਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਅਸੁਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਹੇਠਲੇ ਸੱਤਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਅਤਿ ਤਾਮਸਿਕ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਐਸਾ ਮੰਦਤਾ ਦਾ ਉਤਪਤਿ, ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਧਯਮ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਿਕ ਪਥ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਉਸ ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦੇਖੀ, ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਸੱਤਵਿਕੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਜਸ-ਰਾਜਸੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੀਅਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਤਾਮਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਰਾਜਸ-ਅਤਿ-ਤਾਮਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਤਪਤਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਮੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਤਾਮਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ 'ਤਾਮਸ-ਸੱਤਵ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਤਾਮੋ-ਰਾਜਸਾ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜੀਅਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਤਾਂ ਤਾਮਸੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਤਿ-ਤਾਮਸੀ। ਪਰ, ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੱਖਾਂ ਜਾਂ ਮਿਲੀਅਨ, ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਹੈ, 'ਅਤਿ-ਤਾਮਸੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮਨ, ਕਰਮ, ਉਤਪਤਿ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਹ ਭੇਦ ਤੇ ਗੁਣ-ਵਿਰਤੀਆਂ, ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਂਝੇ ਕਰੇ ਗਏ ਹਨ।