ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਸੁਣੋ—ਮਹਾਨ ਜ্ঞানੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਮਿਹਨਤਾਂ ਅਸਲ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਬਾਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਚਿੱਟੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਜਿਧਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਤਨ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਨੰਦਮਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਪੀੜਾ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਤਪਸਵੀ ਮਾਂਡਵਯ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮਹਾਤਮਾ ਜੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਜੋਈ ਹੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਦੇਵ-ਨਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਚੋਟ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਇੰਨਾ ਗਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ। ਮਨ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਮਨ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮਨ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਪਿਛਲੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਘੜਸੂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮਿੱਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਨੈਣ ਚੰਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਮੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚੰਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਲੂਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਅਤਿ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਗਰਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਦਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਪੂਰਾ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚਾ—ਇਹ ਵਿਅਕਲਪਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਇਥੇ ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸੁਖਦਾਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਬੂੰਦਾਂ। ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਿਕ ਲਗਾਅ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਵਾਸ਼ਨਾ, ਵਿਅਕੁਲਤਾ, ਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਲਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਸੜ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉਗਦੀ, ਹੇ ਰਾਮਭਦ੍ਰ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਉੱਚੇ, ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਮੱਧਮ—ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤਵਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ' ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਕੁਝ ਉੱਚੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਐਸੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਰਜਸ-ਸੱਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਐਸੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਨੀਵਾਂ ਸੱਤਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਸਿਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਐਸਾ ਜੜਤਾ ਦਾ ਮੂਲ, ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮੱਧਮ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ ਦੀ ਖੇਡ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।