ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਦੋ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ।" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਸਾਫ ਦਿਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਦ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਦੂਜਾ ਹੈ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਬਸ, ਨਿਰਬਲ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਲ ਦਾ ਇੱਕਲਾ ਭੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੱਚਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਸਧਾਰਣ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਜਿਹੜੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਹੁਕਮ ਹੋਣ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਮਾਂਡਵਿਆ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਸੂਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯਗ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਮੰਦ ਦਰਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਮਾਰ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਧਿਆਨਮਗਨ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਵਿਕਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ। ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਕੁੰਭਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ—ਇਸ ਵਿਅਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਅਖੀਰਕਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਕਰਮ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੂੰਦਾਂ। ਹਰ ਬੀਜ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਜੋ ਅਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਣ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਟਕਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ।