ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੇਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਸਲ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਸੀ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ—ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਲੌਣੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਐਸੇ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਬਣਾਵਟੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ,” ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ “ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ” ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮੋਲਕ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਰਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿਲਦੇ ਰੁਖ ਜਾਂ ਤੇਲ ਤੇ ਘਿਉ, ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ, ਮਿਰਾਜ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨ 'ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੋ ਸਰੀਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੇਜ਼, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਦੂਜਾ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਸ਼ਾਪਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਗੂੰਗਾ, ਅਸਮਰਥ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੀ ਹਾਲਤ ਭੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਖੁਦ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕਠੋਰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਂਡਵਯ ਨੇ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਯਜਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਮੈਂ ਭੀ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦਰਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਪਥਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੀਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਵੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਕਿਸੇ ਭੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲਿਆਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲੀ ਜੰਗਲ। ਮਨ ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ, ਨਵੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਕੂਮ੍ਹਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਪਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੂਜਾ ਚੰਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਉਸੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਾਰ ਵਿੱਚ ਭੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਗਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਰੇ, ਉਹੀ ਅਸਲਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।