ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਾ ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਤਰ-ਵਿਚਿਤਰ ਚਾਹਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਲੰਬੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਕੋਈ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਬਰਫ਼ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਨ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਚੈਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਢ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ, ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬੱਚੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉੱਡਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਰ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਚਪਨ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੋਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੜ ਥੱਲੇ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਥਿਰ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਥਿਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੁਰਗੁਣਾਂ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਦਿਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਨਰਕ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਭਟਕਣਾ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸੀ, ਸੁਸਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਪਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਮਨਮੋਹਣੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਭਾਸਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਤੀਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਸਦਾ ਤਪਤ ਦੋਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਮਿੱਠੀ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੌੜੀ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਝੱਗ ਵਾਂਗ—ਨੌਜਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚੀ ਜਾਪੇ, ਜਲਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣ ਵਾਂਗ—ਨੌਜਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਝਲਕਣ ਵਾਲੀ, ਭ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਚੱਕਰੀ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਨਰਮ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਇਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ; ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਵੈਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ—ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਔਖੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਭਟਕਾਵਟ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ, ਜਦ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਛਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਲਾਭ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ—ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ, ਇੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਦੀ ਨਿਕੰਮੀ ਤਿੰਨਕ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਗੁਮਾਨੀ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੋਤੀ-ਸਮਾਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਮਲ ਸਮਝੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੇ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ, ਗਲਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕਰਮ ਤੇ ਅਕਰਮ ਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ, ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਨੌਜਵਾਨੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਆਲਸੀ ਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਲਈ, ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਹਵਾ, ਅਸਮਾਨਜਸ ਤੇ ਚਤੁਰ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਧੂੜ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਉੱਚੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਪੀਲਾਪਣ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਚੰਨ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਭਟਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਮਨ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।