ਇੱਕ ਵਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ, ਮੋਹ ਦੇ ਅਸਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੋਹ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ। ਇਹ ਇਥੇ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਵੱਡੇ ਤੇ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਯਾ ਨੂੰ ਮਨ ਸਮਝੋ। ਇੱਥੇ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਲਸ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, 'ਮੈਂ' ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਦਾ ਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਹੋਵੇ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਡਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼। ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਜਿਹਾ; ਪਰ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਵਾਂਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਯਾ-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿੱਖੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਮਬਾ ਖ਼ਾਲਿਸ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ-ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਨੰਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਅਸਲ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਅਟਕਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ—ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਚਾਂਦ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਬਣਾਵਟੀ ਇੰਦ੍ਰਾ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਗਿਆਨ—"ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ"—ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਆਦਿ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ, ਜੇ ਇਹ ਭਾਵ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਨਯ ਲੋਟਸ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਫਿਰ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਲਏ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਪ, ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਮੁੜ ਅਸਰਹੀਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਦੋ ਚਲਾਂ, ਜਾਂ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੁੱਟ ਹਨ। ਜਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਚਾਂਦ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ, ਜਦ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ।" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਜ਼, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਦੂਜਾ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਗੂੰਗਾ, ਅਸਹਾਇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਵਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, embodied ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਹੌਸਲੇ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਭੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ-ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਅਸਲ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਪਰ, ਮਨ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਅਸਰਹੀਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੱਕਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ। ਯਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਬਣਾਵਟੀ ਦੁਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੜੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਯਤਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਂਡਵਿਆ ਨੇ stake ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਤੇ ਲੰਬੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੀ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਹੜੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਦੇ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੁਖ, ਰੋਗ, ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਮੰਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਚੋਟ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੀ।