ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਲੀ ਮਹਾਨ ਹਸਤਿ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਿਰ ਤੱਕ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਆਖਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ! ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਧੰਨਵਾਦੀ, ਤੂੰ ਆਪ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਬਣ ਜਾ; ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ। ਤਦ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫੈਲਾਈ। ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਸਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਆਪੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਾੜਾ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਅਚੰਭਿਤ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ; ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵਜੋਂ ਨਿਰਸਤਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ’ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ; ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ। ਮੈਂ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹਾਂ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ; ਨਾ ਸੱਤ, ਨਾ ਅਸੱਤ; ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਮਨ inert (ਜੜ) ਵੀ ਹੈ ਤੇ non-inert (ਚੇਤਨ) ਵੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ non-inert ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ inert ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜੋ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ; ਇਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਤਾਂ inert ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਤੱਕ, ਨਾ ਪੂਰੀ inertਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੱਕੜ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਸੰਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮਝ ਲਵੋ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪਰਸੰਪਤੀ ਜਾਂ ਤਾਂ inert ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਸੰਪਤੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਨ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ inert, ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਮਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚੇਤਨ ਭਾਗ non-inert ਹੈ, ਤੇ inert ਭਾਗ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਯਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬੋਧ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਤੇ inert ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚੀ ਹੈ, ਦੁੰਦ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੁੰਦ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਰਸੰਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਇਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਇੰਝ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ, ਭਰਪੂਰ ਸਮੁੰਦਰ। ਆਪਣੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ inertਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ; ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬੋਧ ਹੈ, ਤੇ inertਤਾ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਹੈ। ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿਚ, ‘ਮੈਂ-ਪਨ’ ਆਦਿਕ ਦਾ ਅਣਛੁਆ ਭੀ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿਕ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ‘ਮੈਂ-ਪਨ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਮੈਂ-ਪਨ’ ਆਦਿਕ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼। ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ inertਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਮਨ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਯਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਜੋਂ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਤਾਮਾ ਸੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?