ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਸਰੀਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਦੋ ਜਣੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ–ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ–ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਰਸ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਤਾਂ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਮਨ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਦ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੋ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ, ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ; ਤੂੰ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਹੇ ਅੰਤਹੀਨ। ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਤੀਜਾ—ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੂੰ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਕਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਚ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ—ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਮਿਲਿਆ? ਜਦੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਜੀਵ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਚਿਰ ਸੋਚ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਲਪਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਬਣ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਰਚ। ਫਿਰ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ, ਸਾਰੇ ਜਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਸਾਫ–ਸਾਫ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਕਲਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ–ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਇਹ ਜੋ ਮਨ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਘਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਯਾਨੀ ਸਰੀਰ, ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵ, ਹੌਲੀ–ਹੌਲੀ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਸਿਰਫ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਠ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਾਨ ਲਓ, ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿੱਤ ਸਿਰਫ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦਿੱਸਣ ਦੀ ਭਰਮ ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ–ਜਨਮੇ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਨਾ ਹੋਣ ਹਾਂ, ਨਾ ਨਾ–ਹੋਣ; ਨਾ ਸਤ, ਨਾ ਅਸਤ; ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਨੋ ਕਿ ਇਹ ਜੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਜੜ ਵੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਅਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਯ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦੀ ਗੁਣਤਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੜ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਤੱਕ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਜੜਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਚੇਤਨਾ। ਲੱਕੜ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਪਰਖ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਹਰ ਪਰਖ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੜ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਖ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ ਸਮਾਨ ਸਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਜੜ', 'ਚੇਤਨ', ਜਾਂ 'ਸ਼ਾਂਤ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਬੈਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚੇਤਨ ਭਾਗ ਅਜੜ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜੜ ਭਾਗ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਯਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੜ ਭਾਗ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਦੁਆਲਤਾ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਆਲਤਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।