ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਦਿਲੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲੰਮੀ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਦੁਖ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਰਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨ ਧਰਮ-ਗਿਆਨੀ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਪਾਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੜਪ ਲਿਆ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੁਰਾਚਾਰ ਜਾਹਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਪ ਦੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧੀ ਲਈ, ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਤੌਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ, ਜੋ ਪਤੀ ਦਾ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਓ।" ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਲਗਾਵ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਸੁਭਾਗਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਨ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਲਗਾਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਏ। ਅੱਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋਏ, ਆਪਸੀ ਇਰਾਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰਕ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਰ ਪਿਆ ਗਿਆ, ਦੇਖ ਕੇ, ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਦੇ ਛੂਹੇ ਹੋਏ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਆਦਰਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਮਨ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਚੰਦ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚੀਤਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ, ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜੀਵ ਇੱਥੇ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ; ਤੁਸੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਹੇ ਅਨੰਤ। ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਚੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ—ਇੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ? ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਕਈ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਕਲਪਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ, ਹੇ ਭਾਗਯਸ਼ਾਲੀ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਬਣੋ; ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ, ਮੇਰੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਉਭਰਦਾ, ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੋ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਮਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਜੂਬੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਅਚੰਭਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, 'ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਾਹਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਗਾੜ੍ਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, 'ਜੀਵ' ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਹਰ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਜੂਬੀ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਕੇਵਲ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਨਾ-ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੀ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਖੇਡ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ' ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ; ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵਜੋਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਨ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਲੰਬਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭ੍ਰਮ-ਮਾਇਆ, ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ।