ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਾਸ੍ਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾ ਲੱਗੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਇੰਦਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਲਕੜੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹਰ ਥਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਸਲ ਸਰੀਰ (ਮਨ) ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਕੁਰ ਜਾਣ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀਆਂ। ਜਦ ਅੰਕੁਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਦ ਪੱਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ, ਅੰਕੁਰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਮੋਤੀ ਵਰਗੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਹੀ ਝਲਕ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਦ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਨੈਨੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਤ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੋ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ, ਜਾਂ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੇ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਪਤੀ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਬੁਰੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾ।" ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰਣ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਲਗਾਵ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਅੱਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਾ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਯਮ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਸਰੀਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਦ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਉਸ ਪਿਆਰ ਦੀ ਰਸ ਧਾਰ ਨਾਲ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਡਿਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਿਆ, ਉਹ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਮਨ ਅਪਹੁੰਚ, ਅਪਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਕੇ? ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਜੋ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ, ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਇਥੇ ਹੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ; ਤੁਸੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸੋ, ਹੇ ਅੰਤਹੀਨ। ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਤੇ ਤੀਜਾ, ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਾਓ; ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ—ਤੁਸੀਂ ਇੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾ? ਫਿਰ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲ ਬਾਰੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਸੋਚ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਮਨੂ ਬਣੋ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਓ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਅਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ, ਉਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।