ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ। ਰਾਜੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਗਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਭਾਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?" ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ! ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।" ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹੇ। ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਨਹੀਂ, ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਨਹੀਂ ਡਿਗੀ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਪਿਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।" ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਜਨ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਅਸੀਂ 'ਮਨ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਦੇਹ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਣ, ਪਰ ਸਥਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੱਟਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕੇ? ਜੇ ਇਹ ਦੇਹ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਉੱਠ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚਾਹਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਜਨ! ਮਨ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਅਡੋਲ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਵਰਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ, ਤੇਜ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮਨ ਜਿਸ ਦੀ ਲਗਨ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ! ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿੱਚ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਝੱਪੀ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਗਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਜਨ! ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਕ ਲਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ! ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੀਰ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕੋਪਲ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਕੋਪਲਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮੁੱਖ ਕੋਪਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੋਰ ਕੋਪਲਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਦ ਪੱਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਮੁੱਖ ਕੋਪਲ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ।" "ਜਦ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੇ ਰਤਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਤੁਰੰਤ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖਦਾਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਲੈ ਲਈ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਲਾਇਕ ਸ਼ਾਪ ਲਾਓ; ਜਿਵੇਂ ਕਤਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੇ ਅਸਲ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਓ।" ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਛੁੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚਿੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਅੱਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜਾ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਪਸੀ ਮਨੋ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੀ ਰੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।