ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿੜਿਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ, ਕਮਲ ਦੀ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਥੱਕ ਗਈ ਸੀ — ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ "ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ" ਕਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੰਦਰ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੀਏ, ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।" ਦੋਸਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਹਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਕਮਲ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਗਈ। ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਹਲਿਆ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ। ਫਿਰ, ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਕਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਉਸ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਹੇਂਦਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਹਲਿਆ, ਉਸ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣ ਸਨ, ਦੇਖਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਮਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ?" ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੇ, "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ। ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।" ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਖੁਸ਼ ਦਿਲ ਹੋ ਕੇ, ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਨਾਖਾਂ ਨਾਲ ਛੀਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਡਿੱਗੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ, ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਢਿੱਡੇ ਨਾ ਹੋਏ। ਚਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸਵੀਰੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।" "ਉਸ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਸਾਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਣ, ਪਰ ਥਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਥਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦੇਵੇ?" "ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ, ਜੋ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" "ਰਾਜਨ, ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ।" "ਕੋਈ ਕਰਮ, ਰਾਜਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ, ਤੀਬਰ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ (ਅਹਲਿਆ) ਮਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।" "ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਇੰਦਰ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।" "ਇੱਥੇ, ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਾਰੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਰੀਰ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ (ਮਨ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।" "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਕੁਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀਆਂ। ਜਦ ਅੰਕੁਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਜਦ ਪੱਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਜਦ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੁਰੰਤ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੇ ਰਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ।