ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਆਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ। ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਨ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਰਾ ਵਰਗੇ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸਦਾ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁਸਟ ਜੀਵ, ਹਰੇਕ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਉੱਤੇ ਪਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਧਨਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਤੇ ਮਨਭਾਵਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਉਤਾਵਲੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੁੱਲੇਆ ਜਾਤ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਸਦਾ ਰੋਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਲੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵਰਖਾ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਸੁਸਤ ਤੇ ਅਸਰਹੀਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਟੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ, ਦੁਖੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਉਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇਹਦਾ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੀੜ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੱਚਾ, ਮਨ-ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਔਖੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹੈ, ਮਨ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗੀਚਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਬਰਫ ਖਾਣ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਨਣ ਫੜਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰੇ ਤੇ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਗਰਮੀ-ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ! ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ, ਬੂਟੇ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਬੱਚੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਡਰ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਚਪਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਸਾਂ ਖੋ ਬੈਠਦਾ, ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਬਚਪਨ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਵਾਨੀ ਦੇ ਗੜਬੜੀਲੇ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਵੀ ਮੁੜ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਆਪਣੀ ਸਦਾ ਚੰਚਲ ਮੱਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਨੇਕਾਂ ਜਿਹੇ ਦੋਸ਼, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੁਵਾਨੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਯੁਵਾਨੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਨਰਕ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਭਟਕਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੁਵਾਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਚੀਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੀ, ਸੁਸਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੀਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਸਦਾ ਸੜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੌੜੀ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਫੇਨ ਵਾਂਗ—ਯੁਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚੀ ਲੱਗੇ, ਜਲਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲਿਆਉਂਦੀ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਵਰਗੀ—ਯੁਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ, ਭਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ—ਯੁਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੁਲਾਇਮ, ਉੱਭਰਦੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਮਹਾਨ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਵ ਖਾਂ ਲੈਂਦੀ; ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ—ਯੁਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਵੈਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ—ਯੁਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਔਖੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇ en ਯੁਵਾਨੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਸਵੈਮੀ ਭੀ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੁਵਾਨੀ ਦਾ ਭਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੁਵਾਨੀ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦਿਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਯੁਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਗੰਮੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਗੰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਯੁਵਾਨੀ ਨਾਲ ਡੋਲਦੀ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਯੁਵਾਨੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਯੁਵਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਚੰਚਲਤਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਅਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।