ਇਹ ਕਥਾ ਮਨ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ। ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਰੂਪ ਪੱਕਾ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਓਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਨੂਂ ਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਏ ਪਹਾੜ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਮਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਗਧ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਹਲਿਆ ਸੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰੀ, ਚੰਨ ਦੀ ਚਕ੍ਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਰੋਹਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਸੀ। ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਣੀ ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦਰ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਇੰਦਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ, ਕਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਛੜ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਮਛੀ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫ਼ਦੀ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ "ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ" ਆਖਦੀ ਤੇ ਲਜਾ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠੀ। ਉਸਦੀ ਦੋਸਤ ਨੇ, ਉਸਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੀਏ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਮਿਲਵਾ ਦਿਆਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਅਹਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਉਸ ਦੋਸਤ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਹਲਿਆ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ। ਫਿਰ, ਅਨੇਕ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਹਲਿਆ ਨੇ, ਉਸ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਹੇਂਦਰ ਨਾਲ ਇਕ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਰਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਂਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਐਨੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਣੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚੰਨ-ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਰਾਜ਼ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹਲਿਆ ਇੰਦਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਦਾ ਕਮਲ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ, ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੌਦ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਰਹੇ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪੀੜ ਦੇ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਗੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋ?" ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਦ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਚਿੰਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ। ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨ ਡੁੱਲੇ, ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ-ਭਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।" ਅਤੇ ਉਸ (ਅਹਲਿਆ) ਲਈ ਵੀ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਅਸੀਂ ਮਨ ਹੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨੂੰ ਜਰਾ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ।" "ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਤੀਬਰ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਡੋਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਹੋਣ, ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।