ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਚਦੇ ਹੋ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਲੀਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਤੇ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੰਗ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਕੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੰਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਨਿਰਲੇਪ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨ-ਰਹਿਤ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਲਓ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਰਚਨਾ ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਅੱਖ ਨਾਲ; ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ? ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਓਹੀ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਸ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ। ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਬੈਠਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਏ ਬੇਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਗਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਆਹਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਡਿਸ਼ਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਹੈ। ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਨ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇੰਦਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਣੀ ਆਹਲਿਆ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਹਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਲਈ ਵਾਸਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਕੇਲਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਿਆਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਨਵੀਂ ਕੁੜੀ ਤਪਦੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੜਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਬਾਰ-ਬਾਰ "ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਦਰ ਹੈ" ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਜਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੀਏ, ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਹਲਿਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਕਮਲ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਇੰਦਰ ਨਾਮਕ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਗਾ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਹਲਿਆ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ। ਫਿਰ, ਕਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਆਹਲਿਆ ਨੇ, ਉਸ ਉਤਸੁਕ ਮਹੇੰਦਰ ਨਾਲ ਇਕ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਇਹ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ, ਰਾਜਾ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਰਾਹੀਂ। ਜਿਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਦਾ ਕਮਲ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲਗਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਾਂਕੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?" ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਂਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਡੋਲ ਹਾਂ।" ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪੱਕੇ ਰਹੇ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਹ ਟੁੱਟੇ; ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਡੋਲ; ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਿਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ-ਜਦ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।