ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਯੁੱਗ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਹ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਘਟਨ ਦਾ ਪਲ ਸੀ। ਅੱਜ, ਇਹ ਕਲਪਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦੂ ਦੇ ਉਹ ਦੱਸ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੀ ਲੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਆਸਨ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੰਕੁਸ ਵਾਂਗ ਥੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਕੜੇ ਹੋਏ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚਲੇ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ, ਜੋ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਲਪਾ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਕਲਪਾ ਥੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਸੂਰਜ ਤਿੱਖਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਗਏ, ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵ ਘਟਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਭੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਨਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਦੱਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੱਸ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕ ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼-ਮੰਦਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਕਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਦੱਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ—ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਕਰ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉੱਚਾ ਲੋਕ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਓਟੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਤ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੈ' ਤੇ 'ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ', ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਹੇ ਸੂਰਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ—ਹੋਰ ਕੀ ਬਣਾਵਾਂ?' ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਦੱਸ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਨਿਰਾਸਕ ਅਤੇ ਨਿਰੁਦੇਸ਼ੀ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਛਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਰਾਗ ਤੇ ਮਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸਕ ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੀ ਰਚਦਾ ਹੈਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਪਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਲੇਪ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ; ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਨਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਕਰਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਦਰਪਣ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ-ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ ਰਹਿਤ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਸਕ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਗ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ, ਜੋ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਮਨ-ਜਨਮੇ ਇੰਦੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਤੂੰ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਸਰੀਰਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਰਚਨਾ ਬਣੀ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹੀ ਮਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਭੀ ਇਹ ਦੱਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਕਰਕੇ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ। ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮਗਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਦੁਯੁਮਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਦੁਯੁਮਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਹਲਿਆ ਨਾਮੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਕਤੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ। ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਤਗੜਾ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਣੀ ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਾ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਾ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।