ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਲੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਗੁੰਡੀ 'ਤੇ ਉੱਚੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਰਚਨਹਾਰ, ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵੇਦਾਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਪਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੈਵੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਕ-ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਵਸਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਜਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਬਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਪਾਲ, ਆਪਣੇ ਅਡੋਲ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਲੀਏ ਆਪਣੇ ਰੋਹ ਨੂੰ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਜਲ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਉਠਦੇ, ਡੁੱਬਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਕੇ।" ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਲਪਾ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇੰਦੂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਹਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੀ ਲੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਸਨ 'ਤੇ ਟਿਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਸ ਆਸਨ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਲ ਲਈ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ, ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਏ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਹੇ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਾਸ-ਭਖਣ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਚੀਰ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ, ਕਲਪਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਚੱਕਰ ਮੁਕਣ ਲੱਗਾ, ਸੂਰਜ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਬੱਦਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੜਗੜਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਜਦ ਆਕਾਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿ ਗਏ। ਅੱਜ, ਜਦ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਲੜੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿ ਗਏ। "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਨ; ਦਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।" "ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼-ਮੰਦਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ।" "ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼-ਮੂਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੇ, ਕਰ।" "ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਤ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਮੋਹਿਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੈ," ਅਤੇ "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ," ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ—ਹੋਰ ਕੀ ਰਚਨਾ ਕਰੀਏ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦਸ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਕਰੀਏ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੂਰਜ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਰਚਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਹੈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਰਚਨਾ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਨ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਤ ਭੁੱਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਂ ਤਾਂ ਤਰਸਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਲਈ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਲਈ, ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਅਲਗ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡ ਲਈ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਗਹਿਰੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿੱਤ-ਰੋਜ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਦ ਤੂੰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਨਵਾਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ?" "ਸਦਾਂ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਲਗ ਹੋ ਕੇ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਦਰਪਣ ਚਿੱਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ-ਰਹਿਤ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੌਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਰ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੇ ਮਨ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗੀ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਤੂੰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਰਚਨਾ ਹੋਈ?" "ਜਿਸ ਮਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹੀ ਮਨ ਇਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼-ਮੂਲ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ, ਮਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।