ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ—ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਕੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ ਸਮਰਾਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਥੇ ਇੰਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਵ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹੀ ਅਸਲ ਚੰਗਾ ਹੈ? ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਰਾ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਲ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਾਵੋ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਰਾਜ-ਪਦਵੀਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—'ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ!'। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਪੂਜਨਯ ਪਦਮਾਸਨ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੀੜਾ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਭਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਸੱਜਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮੰਨੋ। ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ, ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—'ਮੈਂ ਹੀ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।'” ਜਦ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਉਹ ਦਸੇ, ਜੋ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਸਨ—'ਮੈਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਰਚਨਹਾਰ, ਭੋਗਣਹਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ।' ਉਹ ਸਭ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਲਾਭ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੰਡੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਇਹ ਗੁਫਾ, ਜਿੱਥੇ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗੁਪਤ ਆਵਾਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਇੱਕ-ਉੱਤੇ-ਇੱਕ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਉਠਦੇ, ਡੁੱਬਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਕੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਇਹ ਯੁਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਮਾਂ, ਹੁਣ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਲਪ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦਸ ਇੰਦੁ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹਰੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਪਦਮਾਸਨ ਦੀ ਲੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ; ਉਹ ਸਦਾ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਆਸਨ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਨੇ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸਨ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਉਥੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਂਦਰ ਫਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਲਪ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਤੀਬਰ ਤਾਪਦਾ ਹੈ, ਬਦਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ, ਜਦ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇਖਣੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਦਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ; ਇਹ ਦਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਮੰਦਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉੱਚਤਮ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਓਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੇਤ, ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੈ" ਅਤੇ "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ," ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ—ਹੋਰ ਕੀ ਰਚਾਂ?" ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੂਰਜ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼? ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।