ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਅ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਸਭ ਵਲੋਂ ਉਪਹਾਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਸਵਭਾਵ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਚੋਟ ਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਛਿਨ-ਭਿੰਨ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਘਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਗਣਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹੇ? ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹਰ ਪੈਰ ਤੇ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਡਰ ਮੰਦਤਾ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੌਣ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਚਾ, ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਵਿਅਰਥ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਗਲਤ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਅਣਪੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼, ਮਾੜਾ ਵਿਹਾਰ, ਔਖੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਗਰਮੱਛ ਡੂੰਘੇ ਪੰਡੇ ਵਿਚ। ਜੋ ਲੋਕ, ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਸत्ता ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਜੋਂ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਚਰਮ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਨੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉੱਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਮਨ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਹਰ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ। ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਜੀਵ, ਦੋਸ਼ ਤੇ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ—ਇਹ ਬਚਪਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਧਨਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬਚਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਉਤਪਾਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਾ ਮੈਲੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੌਲਿਆ ਜਾਤ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਂਗ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਲੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬਚਾ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਸਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਦੁਖੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਬਚੇ ਦਾ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਸਿਰਫ ਦੁਖ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਚਾਹੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਚਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਬਚੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਬਚਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਚਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸੰਪ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਕੁਲ ਵਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਅੰਤਹਿਨ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੰਬਾ ਚਿਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਦੁਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ, ਕੌਣ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਿਮ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਕੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਖ ਦੇਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਬਚੇ, ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਬਚੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਡਣ ਲਈ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਅਸਲ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੁਖ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੈਤ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਹਿਨ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਥਿਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਚਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੋਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ। ਜਵਾਨੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਨਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਹਿਨ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੰਵਰਾਂ, ਮੈਲ, ਸੁਸਤ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਤੀਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਰ ਕੜਵੀ, ਦੋਸ਼ ਤੇ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਗ ਵਾਂਗ—ਜਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਝੂਠੀ, ਭਾਵੇਂ ਸਚ ਲੱਗਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਲਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣ ਵਾਂਗ—ਜਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਚਪਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀਆਤਾਂ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਦੁਖ, ਭਟਕਣ ਤੇ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।