ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਸ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਸੁਖਮ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਤੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਣੁ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ, ਕੈਲਾਸ, ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਰਬਤ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਟਾਪੂ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦਸ ਖੇਤਰ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ, ਦਸ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਹੰਸ-ਰਥਾਂ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਜੋਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਗੂੰਜਦੇ, ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਚਮਕਦੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਖੇਡਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡਦੇ, ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਤੇ ਨਾਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ। ਸਾਰੇ ਰੁੱਤ ਸੁਭਾਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਥੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਭ ਅਤੇ ਅਸੁਭ ਆਚਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਰਕ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਕੋਈ ਭੋਗ-ਫਲ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਲੋਕ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਰਬਤ ਵੀ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਰਾਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ। ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਘਣਾ ਕੋਹਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੂਈ, ਸਿਲਕ-ਕਾਟਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਈ ਹੈ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪੱਟੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਚਿੱਟੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ, ਆਪਣੇ ਵੰਡੇ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ। ਤਿੰਨ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠ ਵਹਿੰਦੀਆਂ, ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਨੇਊ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ — ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ-ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਦੇਵ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਵਾਈ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਨਾਗ ਇਕੱਠੇ ਭੀੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ। ਕਾਲ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ, ਮਨਵੰਤਰਾ, ਪਲ, ਨਿਮੇਸ਼ ਤੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚੁਪਚਾਪ ਵਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਂਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਫਿਰ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਾਲ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। "ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ," ਮੈਂ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਇਕ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਇਹਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਸੂਰਜ ਨੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦਿੱਖਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ?" "ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਖੇਡ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ — ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਾਰ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, 'ਕਲਪਨਾ' ਨਾਮਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਸੁਵਰਨਜਾਤਾ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਸੀ।" "ਉਸ ਥਾਂ ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਧਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦੁ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਧਰਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਫਲ ਦੇ, ਖਾਲੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦਰੱਖਤ।" "ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਉਸ ਸੁੰਨ, ਨਿਰਜਨ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ।