ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਪਮਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਰੁਚਿਕਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਪਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਰੁੱਖੇ, ਅਸੁਖਦ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਘਬਰਾਹਟ ਭਰੀ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੱਖ ਵਿਚ ਘੀ ਪਾ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਚੰਨ ਦੀ ਸਫੈਦ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਹੋਈ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਕਦੇ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਏਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਅਸਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ, ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਘਾਇਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਦੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ, “ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਾਂਗਾ,” ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਮ ਮਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਤਦ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਅਟੁੱਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿਨਨਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਉਥੇ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ, ਕੈਲਾਸ, ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਮਲਯਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਟਾਪੂ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਦਸ ਖੇਤਰ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਦਯਮਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਸ ਕਮਲ-ਜਨਮਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ, ਹੰਸ ਰਥਾਂ ਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਵਿਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਥੇ ਮਹਾਂ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਗੂੰਜਦੇ, ਤਪਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਲਝਦੀ। ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਖੇਡਦੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡਦੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੱਪ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ। ਸਾਰੇ ਰੁੱਤ, ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਗੂੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੇ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਭੋਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ, ਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਸੱਤ ਲੋਕ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਪਹਾੜ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਂ-ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਭਟਕਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਮਧੁ-ਮੱਖੀ ਘੁੰਮਦੀ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੋਟਾ ਕੋਹਰਾ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਈ ਸਿਲਕ-ਕਾਟਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿਚ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਈ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੱਟੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਨੀਲੇ ਨਾਗ-ਮਣੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ। ਧਰਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਮਹਲ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਚਿੱਟੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰ, ਆਪਣੇ ਵੰਡ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਾਲੀ-ਲਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਰ ਦੇ ਗੁੱਚੇ। ਤਿੰਨ-ਵਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਿੰਨ-ਰਸਤੇ ਦਰਿਆ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠ ਵਗਦੇ, ਚੰਦਰੀ ਖੜੀ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਦਰਿਆ, ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਦੇਵ-ਨਗਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਡਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਭੜਕਦੀਆਂ। ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸੱਪ, ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖੜੇ, ਗੂੰਜਦੇ। ਸਮਾਂ, ਯੁਗ, ਕਲਪ, ਮੁਹੂਰਤ, ਪਲ ਤੇ ਛਣ-ਛਣ, ਨ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦਾ, ਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?” ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਮਾਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ? ਫਿਰ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਨਾਲ! ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਧਨਵੰਤ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼!” ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।