ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ, ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਂਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਅਚੇਤਨ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਖਮ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲਾ ਅਪੱਕਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ, ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਦੁਅਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਚਿਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਪਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗੱਲ ਬਿਨਾ ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਰੁੱਖੀਆਂ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਘੀ ਪਾ ਦੇਵੋ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਗਿਆਨ, ਜਦ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਰੂਚਿਕਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ। ਬੜੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਦਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ, ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੰਘਾਇਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਜਾਗਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਦੇ ਸੀ। ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਲਪਣਾ ਕਰਾਂਗਾ," ਮੈਂ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਸੁਖਮ ਮਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਥੇ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ, ਕੈਲਾਸ, ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਟਾਪੂ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦਸ ਖੇਤਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ, ਦਸ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੰਸ-ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਉਜਲੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਗੂੰਜਦੇ, ਤਪਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਕਰਦੀ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਖੇਡਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡਦੇ, ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੱਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ। ਸੁਭ ਤੇ ਅਸੁਭ ਆਚਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਭੋਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਲੋਕ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਜਦ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਗੜੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਰਾਤ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ। ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਮਧੁਮੱਖੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਚੇ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਾੜ੍ਹ ਧੁੰਦ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰੂਈ, ਸਿਲਕ-ਕਪਾਹ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਕਮਰਬੰਦ, ਜੰਗ-ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਨੀਲਮ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਓਹਲੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਭਾਵਾਂ, ਸਫੈਦ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਨਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀ ਮਾਰਦੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਰਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਸੁਨ੍ਹਰਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ।