ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹ ਦਾ ਗਾਂਠਾ ਕੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, "ਇਹ ਹੈ" ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਫਰਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਭਿੰਨ ਹੈ? ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਅਲੱਗੀ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਲਪਿਤ ਭੂਤ। ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਅਦਵੈਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਾਰਣ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਰੂਪਾਂਤਰ, ਫਰਕ-ਅਫਰਕ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਦਲਾਵ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ-ਦੁਖ—all ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੰਡ ਨਾ-ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਮਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪਰਮ, ਇੱਕ, ਆਦਿ-ਅਨਾਦਿ, ਅਭਿੰਨ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਹੜੇ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਲਪਨਾ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦਵੈਤ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਦਵੈਤ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਚੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਮਨ, ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਮੋਹ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਲੈਣਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮੋਹ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਅਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਯਤਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਮੋਖsh ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ, ਰੱਖਣਾ, ਪੜਤਾਲ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਖੁਲਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਅੰਗ। ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਅਜਨਮਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਸੁਖਮ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ। ਅਗਿਆਨ ਮਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਰੂਪ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਸੁਣ, ਮੈਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲ। ਪਰ ਜੋ ਬਿਨਾ ਉਪਮਾ, ਰੁੱਖਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਉਲਝਣ-ਭਰੇ, ਤੇ ਖਰਾਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਘੀ ਪਾ ਦੇਣਾ। ਜੋ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਦਸਤਾਨਾਂ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਚੇ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਚਾਨਣ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼; ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਭਾਸ-ਭਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਰਾਤ ਲੰਘਾਈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਾਗ ਕੇ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੱਕਿਆ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਨਾ ਚਾਨਣ ਨਾਲ; ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਪਕ, ਖਾਲੀ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਦੇ।